દૃીકરીઓને ખોટા અને અસુરક્ષિત પરિવારમાં
પરણાવવા કરતાં તેમને આત્મનિર્ભર બનવા માટે સશક્ત બનાવવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે
દૃહેજ પ્રથા એક સામાજિક સમસ્યા છે, અને કોઈપણ સામાજિક સમસ્યાનો ઉકેલ ફક્ત સમાજમાં જ મળી શકે છે. દૃહેજ પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ ઘણા પરિબળોનું સંયોજન છે જેના માટે ઊંડા આત્મનિરીક્ષણની જરૂર છે. અને હવે તે સમયની એક માંગ બની ગઇ છે. કેમ કે જ્યારે આ કાયદૃો બન્યો ત્યારે તે વખતે સમયની માંગ હતી. વર્ષો પછી તેના દૃુરૂપયોગના કિસ્સાએ ન્યાયતંત્રને પણ વિચારતું કર્યું છે. ઉત્તર પ્રદૃેશ રાજ્ય વિરુદ્ધ અજમલ બેગના તાજેતરના કેસમાં, અલ્હાબાદૃ હાઈકોર્ટની બે સભ્યોની બેન્ચે, ભારતીય દૃંડ સંહિતા, ૧૮૬૦ ની કલમ ૪૯૮છ અને ૩૦૪મ્ અને દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમ, ૧૯૬૧ ની કલમ ૨/૪ હેઠળ પ્રતિવાદૃીઓને નિર્દૃોષ જાહેર કરવાને પડકારતી અરજી પર વિચાર કરતી વખતે અવલોકન કર્યું કે દૃહેજની વ્યાપક સમસ્યા, સંબંધિત કાયદૃાઓની બિનઅસરકારકતા અને કલમ ૪૯૮છ અને દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિનિયમના દૃુરુપયોગ વચ્ચેનો તફાવત ન્યાયિક તણાવ પેદૃા કરે છે જેનો તાત્કાલિક ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે. તેથી, કોર્ટે નિર્દૃેશ આપ્યો કે દૃહેજની દૃુષ્ટતાને નાબૂદૃ કરવા માટે તમામ સંબંધિતો – વિધાનસભા, કાયદૃા અમલીકરણ, ન્યાયતંત્ર, નાગરિક સમાજ સંગઠનો, વગેરે – દ્વારા સંકલિત પ્રયાસો કરવામાં આવે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે રાજ્યોમાં દૃહેજ પ્રતિબંધક અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવે તે સુનિશ્ર્ચિત કરવું જોઈએ, કારણ કે દૃહેજ પ્રતિબંધક કાયદૃામાં આ સ્પષ્ટપણે જોગવાઈ છે. કોર્ટે એમ પણ અવલોકન કર્યું હતું કે રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારોએ શિક્ષણના વિવિધ સ્તરે અભ્યાસક્રમમાં જરૂરી ફેરફારો કરવાનું વિચારવું જોઈએ જેથી બંધારણીય સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવવામાં આવે કે લગ્નના પક્ષો સમાન છે અને બંનેમાંથી કોઈ એક બીજાને ગૌણ કે આધીન નથી – જેમ કે ઘણીવાર લગ્ન દૃરમિયાન પૈસા અથવા માલના વિનિમય દ્વારા પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. આ દૃુષ્ટતાને નાબૂદૃ કરવાના પ્રયાસોની વાસ્તવિક અને કાયમી અસર થાય તે સુનિશ્ર્ચિત કરવા માટે, ભાવિ પેઢી, આજના યુવાનોને આ દૃુષ્ટતાથી વાકેફ કરવા અને તેનાથી દૃૂર રહેવાની જરૂરિયાત વિશે શિક્ષિત કરવા જરૂરી છે. કોર્ટના આ બંને નિર્દૃેશો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રથમ, રાજ્યોએ દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી જોઈએ. નોંધનીય છે કે અંકિત િંસહ અને ત્રણ અન્ય વિરોધી પક્ષો વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદૃેશ રાજ્ય અને અન્યોના કેસમાં, અલ્હાબાદૃ હાઈકોર્ટે ૨૩ મે, ૨૦૨૪ ના રોજ અવલોકન કર્યું હતું કે આ કોર્ટે અવલોકન કર્યું છે કે દૃહેજના આરોપોને લગતા કેસોની તપાસ પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે, દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિકારી દ્વારા નહીં… દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિકારી પાસે નિવારક અને ઉપચારાત્મક પગલાં (લગ્ન બચાવવા માટે) લેવા અને આ સંદૃર્ભમાં આદૃેશો પસાર કરવાનો અધિકાર છે, જે કાયદૃા હેઠળ પોલીસને આપવામાં આવતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટ અને દૃેશભરની વિવિધ હાઈકોર્ટોએ િંચતા વ્યક્ત કરી છે કે દૃેશભરની રાજ્ય સરકારો દૃહેજ પ્રતિબંધ અધિકારીઓની નિમણૂક પ્રત્યે સંવેદૃનશીલ નથી. બીજું, શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમમાં સુધારો કરીને બંધારણીય સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવવો જોઈએ.
આ ચોક્કસપણે જરૂરી છે, ખાસ કરીને કારણ કે દૃહેજ પ્રથા એક સામાજિક સમસ્યા છે, અને કોઈપણ સામાજિક સમસ્યાનો ઉકેલ ફક્ત સમાજમાં જ શોધી શકાય છે. દૃહેજ પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ ઊંડા આત્મનિરીક્ષણની જરૂર હોય તેવા પરિબળોનું મિશ્રણ હોય છે. ઘણીવાર, દૃહેજ ઉત્પીડનના કિસ્સાઓમાં, એવું કહેવામાં આવે છે કે દૃહેજની માંગણી લગ્ન પછી શરૂ થઈ હતી. જો કે, આ ખ્યાલ અપૂર્ણ સત્ય રજૂ કરે છે. દૃહેજ માંગવાની વૃત્તિ અચાનક ઉવતી નથી. લગ્ન પૂર્ણ થયા પછીથી લોભના સંકેતો શરૂ થાય છે. “અમને કંઈ જોઈતું નથી, તમારી દૃીકરીને જે જોઈએ તે આપો” જેવા નિવેદૃનો વાસ્તવમાં દૃહેજ માટે ગર્ભિત માંગણીઓ છે.
આ ફક્ત ઔપચારિક શિષ્ટાચાર નથી, પરંતુ એક ચેતવણી છે કે આ પરિવાર ભવિષ્યમાં વધુ અપેક્ષાઓ રાખી શકે છે. આવી ચેતવણીઓને અવગણવી એ તમારી દૃીકરીને અસુરક્ષિત ભવિષ્ય તરફ ધકેલી દૃેવા જેવું છે. હવે આત્મનિરીક્ષણ કરવાનો સમય છે કે શું આપણે અજાણતાં આપણી પોતાની દૃીકરીઓના જીવનને જોખમમાં મૂકી રહૃાા છીએ. દૃીકરીઓ પરાયું મિલકત નથી; તેઓ પુત્રો જેટલા જ પરિવારનો અભિન્ન ભાગ છે. દૃીકરીઓને ખોટા અને અસુરક્ષિત પરિવારમાં પરણાવવા કરતાં તેમને આત્મનિર્ભર બનવા માટે સશક્ત બનાવવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
